Burunga: Wimbi la ukamataji huko Matana; operesheni ya usalama yazua upya hofu

SOS Médias Burundi

Matana, Oktoba 5, 2026 — Brigedia Jenerali wa Polisi Emmanuel Ndayiziga, Naibu Inspekta Jenerali wa Polisi ya Taifa ya Burundi (PNB), na Kanali wa Polisi Arthémon Nzitabakuze, mkuu wa kitengo cha ujasusi katika Ofisi ya Inspekta Jenerali wa Polisi, wanafuatilia kwa karibu operesheni ya ukamataji inayoendelea tangu Septemba 27 katika vilima kadhaa vya Matana, katika mkoa wa Bururi kusini mwa Burundi. Kulingana na mashuhuda, maafisa hao wawili walisafiri hadi Matana na Bururi wiki iliyopita.

Majina yanaripotiwa kutambuliwa au kuwasilishwa kutoka Ofisi ya Inspekta Jenerali wa Polisi jijini Bujumbura—mji mkuu wa kiuchumi ambapo taasisi nyingi kuu za serikali zinapatikana—kabla ya kuanza kwa operesheni hizo. Hakuna orodha rasmi ya watu wanaosakwa wala vigezo vilivyotumika kuwatambua vilivyowekwa wazi. Pia, PNB haijatoa taarifa rasmi kuhusu majukumu mahususi yaliyotekelezwa na maafisa hao wawili katika ukamataji huo.

Watu kadhaa wanashikiliwa katika kituo cha polisi cha tarafa ya Matana na kituo cha polisi cha Mugamba, kulingana na vyanzo vya eneo hilo. Maafisa wa utawala na wanachama wa kundi la Imbonerakure pia wanaripotiwa kuwa miongoni mwa walioathirika. Baadhi ya wakazi wanadaiwa kukimbia eneo hilo kwa hofu ya kukamatwa.

Operesheni hiyo inafanyika huku kukiwa na tuhuma za kuingia kwa watu wanaoelezewa kuwa waasi. Vyanzo vya eneo hilo vinaripoti kuonekana kwa watu wenye silaha katika eneo hilo; baadhi yao wanadaiwa kuvaa fulana za chama cha CNDD-FDD ili wasivutie umakini. SOS Médias Burundi haijaweza kuthibitisha kwa kujitegemea uwepo au harakati za watu hao.

Operesheni ya kuwakamata watu ilianza Jumapili, Septemba 27, katika maeneo kadhaa ya zamani ya kiutawala (yanayojulikana kama “vilima”) katika tarafa ya Mugamba—hasa Tora, Kibezi, Kivumu-Gakaranka, na Nyagasasa. Baadaye, visa vingine vya watu kuzuiliwa viliripotiwa Muyange-Kavumu na eneo la Mwumba.

Kulingana na mashahidi kadhaa, Charles Bondo, kamishna wa mkoa wa Polisi ya Usalama wa Ndani (PSI) huko Burunga, alishiriki katika operesheni hiyo. Inasemekana kuwa alifanya baadhi ya ukamataji huo na kuwahoji watu kadhaa waliozuiliwa.

*Watu wa zamani wa jeshi, kikosi cha walinda usalama, na polisi wameathirika

Mashahidi wanaeleza kuwa wanajeshi wa zamani, maafisa wa walinda usalama, na maafisa wa polisi ni miongoni mwa waliozuiliwa. Inasemekana baadhi yao waliachiliwa huru lakini tangu wakati huo wamekuwa wakikabiliwa na vitisho kutoka kwa wanachama wa kundi la Imbonerakure, kulingana na mashahidi hao hao.

Baadhi ya watu waliolengwa inasemekana ni watu waliowahi kuzuiliwa hapo awali au tayari wanajulikana na vyombo vya usalama. Hawakuonekana kuwa wa kundi moja la kisiasa. Baadhi yao waliwahi kukamatwa hapo awali kwa madai ya kushiriki katika maandamano ya mwaka 2015 dhidi ya muhula wa tatu wenye utata wa marehemu Rais Pierre Nkurunziza, au kutokana na uhusiano wao na mifumo ya zamani ya usalama.

Hata hivyo, taarifa zilizopo hazithibitishi kuwa historia yao ya kijeshi, uanachama wa zamani katika vikosi vya usalama, au kushiriki katika matukio ya mwaka 2015 ndiyo sababu rasmi ya ukamataji huo wa sasa.

Maafisa wa eneo husika nao wamelengwa

Inasemekana kuwa maafisa wa utawala wa eneo hilo nao wameathirika. Hasa, inasemekana kuwa kuna “mkuu wa kilima” (afisa wa utawala wa eneo) wa zamani ambaye anatafutwa na inaripotiwa kuwa ameondoka nyumbani kwake, kulingana na vyanzo vya eneo hilo.

Angalau mwakilishi mmoja wa eneo wa Imbonerakure—ambalo ni tawi la vijana la chama tawala cha CNDD-FDD—pamoja na afisa wa eneo la kilima, nao wanaripotiwa kukamatwa, kulingana na vyanzo vya polisi. Kulingana na vyanzo hivyo hivyo, baadhi ya maafisa wa utawala na wanachama wa Imbonerakure wanashukiwa kuwezesha kupita kwa watu wanaoelezewa kuwa waasi na kuwatafutia mahali pa kulala.

Madai haya hayajathibitishwa rasmi. Watu kadhaa wanazuiliwa Matana na Mugamba

Watu kadhaa kwa sasa wanazuiliwa katika kituo cha polisi cha eneo la Matana. Wengine wanazuiliwa katika kituo kidogo cha polisi cha Mugamba. Idadi yao kamili haikuweza kubainika.

Inaripotiwa kuwa watu kadhaa waliozuiliwa walihojiwa na Charles Bondo siku ya Jumatano. Hata hivyo, baadhi yao bado hawajafikishwa mbele ya afisa wa polisi wa mahakama (OPJ). Familia zao zinasema hazijui mashtaka kamili yanayowakabili au hatua zitakazofuata katika mchakato huo wa kisheria.

Kulingana na wakazi wa eneo hilo, watu kadhaa tayari wameondoka eneo hilo kwa kuhofia kukamatwa. Mtu wa karibu na mtu mmoja aliyeachiwa hivi karibuni anadai kuwa wengine wanaweza pia kukimbia.

“Wengine wengi wana uwezekano wa kukimbia pia. Wanachama wa Imbonerakure waliwaambia familia za wale walioachiwa kuwa kuachiwa huko kulikuwa kwa muda tu na kwamba wangeweza kukamatwa tena,” anasimulia.

Wito wa mahakama na nyaraka zinazotiliwa shaka

Vyanzo vya ndani pia vinawatuhumu maofisa wa Shirika la Taifa la Ujasusi (SNR) na baadhi ya wanachama wa Imbonerakure kwa kuandaa wito wa mahakama wa kughushi—unaodaiwa kutoka kwa maafisa wa polisi wa mahakama—ili kuwavutia watu na kisha kuwakamata. Wanadai pia kuwa nyaraka zilizoghushiwa zilitumika katika baadhi ya operesheni.

Madai haya hayakuweza kuthibitishwa kwa njia huru. Mamlaka hazijatoa maoni yoyote kuhusu uwezekano wa kuwepo kwa wito wa mahakama unaotiliwa shaka au nyaraka zilizoghushiwa.

Katika maeneo kadhaa, wanaharakati wa CNDD-FDD wanaripotiwa kupokea maelekezo ya siri ya kutovaa sare za chama. Lengo linaonekana kuwa ni kuzuia watu wasiohusika kujifanya kuwa wanaharakati wa chama tawala.

“Ni jambo linalofanywa kwa siri kubwa, lakini katika maeneo mengi, wanaharakati wa CNDD-FDD wamepigwa marufuku kuvaa sare za chama ili kuepuka uingiaji huo wa watu wasiohusika unaodaiwa kuwepo,” chanzo cha eneo hilo kinasema.

Wananchi wenye wasiwasi

Operesheni hiyo inazifanya baadhi ya familia kuwapeleka ndugu zao katika maeneo mengine kwa kuhofia kukamatwa zaidi. Gavana wa Burunga, Parfait Mboninyibuka, anaripotiwa kuahidi kufuatilia hali hiyo kwa karibu ili kuhakikisha kuwa watu wasio na hatia hawakamatwi kiholela.

Hata hivyo, kufikia tarehe 5 Oktoba, hakukuwa na taarifa rasmi ya kina inayofichua idadi kamili ya watu waliokamatwa, utambulisho wao, mashtaka dhidi yao, au mfumo wa kisheria unaotumika katika operesheni hizo.

Historia ya masuala ya usalama ambayo bado ni mzigo mzito

Maeneo ya vilima husika yalishuhudia uhamasishaji mkubwa wakati wa maandamano ya mwaka 2015 dhidi ya muhula wa tatu wa Rais wa wakati huo, marehemu Pierre Nkurunziza. Uamuzi wa chama cha CNDD-FDD kumteua kuwa mgombea urais ulichochea maandamano makubwa kuanzia mwezi Aprili 2015—awali jijini Bujumbura na baadaye katika maeneo mengine—ambayo yalikabiliwa na ukandamizaji uliosababisha vifo na majeraha kwa watu wengi.

Eneo hilo pia lilikuwa makazi ya wanachama wengi wa zamani wa vikosi vya ulinzi na usalama, hasa maafisa wa zamani wa FAB—jeshi la awali lililokuwa likiongozwa na jamii ya wachache ya Watutsi. Kufuatia Mkataba wa Amani na Maridhiano wa Arusha wa Agosti 2000 na makubaliano yaliyofuata, jeshi, kikosi cha polisi wa kijeshi (gendarmerie), na polisi vilifanyiwa marekebisho makubwa ya kimuundo. Mchakato huu hasa ulileta ujumuishaji wa wapiganaji wa zamani kutoka makundi ya waasi ya Kihutu ndani ya vikosi vipya vya ulinzi na usalama.

Kwa miaka mingi, mamlaka zimekuwa zikiwatuhumu baadhi ya wanachama wa zamani wa vikosi vya usalama kwa kuwa na uhusiano na makundi ya waasi au shughuli zinazoonekana kuwa za uhasama dhidi ya serikali. Kumekuwa pia na ripoti za watu kupoteza maisha wakiwa mikononi mwa mamlaka baada ya kuzuiliwa katika mazingira mbalimbali yanayohusiana na masuala ya usalama.

Tishio la kuingia kwa makundi yenye silaha

Mamlaka za Burundi mara kwa mara hutoa tahadhari kuhusu hatari ya mashambulizi au kuingia kwa makundi yenye silaha yanayofanya kazi mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Gitega hasa huishutumu Kigali kwa kuunga mkono makundi fulani yenye silaha—tuhuma ambazo Rwanda huzikanusha.

Hata hivyo, kwa sasa, hakuna ushahidi wa wazi wa umma unaothibitisha uhusiano wa moja kwa moja kati ya tishio hili la kikanda na watu waliokamatwa huko Matana.

Operesheni hiyo inazua maswali kadhaa: ni nani aliyeandaa orodha ya watu wanaosakwa? Je, majina hayo yalitoka Bujumbura? Ni mashtaka gani mahususi yanayowakabili watu hao waliowekwa kizuizini? Ni nini hasa nafasi ya Charles Bondo na maafisa kutoka Ofisi ya Mkaguzi Mkuu wa Polisi? Na vipi kuhusu madai ya kuwepo kwa hati za wito na nyaraka ghushi ambazo inadaiwa zilitumika kufanya baadhi ya ukamataji?

Kwa kukosekana kwa taarifa rasmi za kina, idadi kamili ya watu waliowekwa kizuizini bado haijajulikana. Operesheni hiyo inaendelea kuzua wasiwasi katika eneo lenye mivutano ya kiusalama na kisiasa inayotokana na mgogoro wa mwaka 2015.