Burundi: Miaka mingine minne kwa Tume ya Ukweli na Maridhiano inayotuhumiwa kupotosha historia na kuchochea chuki kati ya Wahutu na Watutsi

SOS Médias Burundi

Bujumbura, Oktoba 12, 2026 — Bunge la Burundi limeongeza muda wa utendaji wa Tume ya Ukweli na Maridhiano (CVR) kwa miaka mingine minne; muda wake wa sasa ulitarajiwa kumalizika tarehe 25 Oktoba. Ingawa mamlaka zinaiwasilisha tume hiyo kama chombo cha kujenga amani, inakabiliwa na upinzani mkali kutoka kwa mashirika ya kiraia na makundi ya kutetea haki za Watutsi, ambayo yanaikosoa kwa kutoa tafsiri ya upande mmoja kuhusu ghasia za kihistoria na kuwatendea waathiriwa kwa njia isiyo sawa. Jukwaa la Kuimarisha Asasi za Kiraia (FORSC) linaonya dhidi ya hatari ya “kumbukumbu ya kuchagua” (selective memory), jambo linaloweza kuzidisha migawanyiko ya kitaifa.

Siku ya Ijumaa, Oktoba 9, mabunge yote mawili yaliidhinisha kuongezwa kwa muda wa CVR katika kikao cha pamoja jijini Bujumbura, mji mkuu wa kiuchumi wa Burundi. Uamuzi huo ulipitishwa kwa kauli moja, kwani muda wa sasa wa tume hiyo ulikuwa ukielekea kumalizika tarehe 25 Oktoba.

Spika wa Bunge la Kitaifa, Daniel Gélase Ndabirabe, alitetea uamuzi huo wa kuongeza muda, akisema kuwa kuendelea kwa kazi ya CVR kutasaidia kuimarisha amani ya ndani, usalama, na maridhiano miongoni mwa Warundi.

Hata hivyo, uamuzi huo unakuja huku kukiwa na utata unaoendelea kuhusu mbinu za kazi za tume hiyo, matokeo ya uchunguzi wake kuhusu ghasia za zamani, na kuhusika kwake katika migogoro ya ardhi. FORSC inaonya dhidi ya hatari ya kumbukumbu ya kuchagua.

Katika uchambuzi uliochapishwa tarehe 12 Oktoba, Jukwaa la Kuimarisha Asasi za Kiraia (FORSC) linakosoa uamuzi wa kuongeza muda wa CVR na kuonya kuhusu hatari ya tume hiyo kutumia tafsiri ya kuchagua ya historia ya Burundi badala ya kukuza utambuzi wa haki kwa waathiriwa.

Shirika hilo linasisitiza kuwa kazi ya tume hiyo lazima izingatie mateso ya jamii zote na matukio mbalimbali ya ghasia yaliyoikumba nchi hiyo, hasa yale ya miaka ya 1965, 1972, 1988, 1993, na 2015.

Wachambuzi wanaishutumu CVR, hasa, kwa kuwapendelea wahanga wa kabila la Hutu katika kushughulikia mauaji ya halaiki ya mwaka 1972, huku wakiacha kuwapa uzito unaostahili wahanga wa kabila la Tutsi. Shutuma hizi zinachochea hofu miongoni mwa wale wanaoamini kuwa mchakato wa ukweli na maridhiano unaweza kugeuka kuwa chombo cha mzozo kuhusu kumbukumbu ya pamoja ya taifa.

Shirika la FORSC pia linapinga simulizi za kihistoria zinazosisitizwa na tume hiyo na lina hofu kuwa kazi yake inaweza kutumiwa vibaya kwa malengo ya kisiasa. Shirika hilo linasisitiza kuwa kutambua mateso ya jamii moja hakupaswi kusababisha kupuuzwa kwa mateso ya jamii nyingine.

Kauli zenye utata zilizotolewa na Pierre Claver Ndayicariye

Misimamo iliyochukuliwa na Mwenyekiti wa CVR, Pierre Claver Ndayicariye, imechangia kuchochea utata huo. Mnamo tarehe 20 Desemba 2021, wakati akiwasilisha ripoti ya muda kwa mabunge yote mawili jijini Bujumbura, alielezea mauaji ya mwaka 1972 kama “mauaji ya halaiki dhidi ya Wahutu wa Burundi.”

Ufafanuzi huo unapingwa na wale wanaoikosoa tume kwa kushindwa kutambua ipasavyo vurugu zilizofanywa dhidi ya Watutsi—hasa kufuatia kuuawa kwa Rais Melchior Ndadaye mnamo Oktoba 1993. Watutsi wengi wanaona vurugu hizo kama mauaji ya halaiki dhidi ya jamii yao.

Mnamo Mei 2022, Rais Évariste Ndayishimiye mwenyewe alisema kuwa bado haijafika wakati wa kutangaza mauaji ya mwaka 1972 kuwa mauaji ya halaiki. Misimamo hii inayokinzana inaonyesha kutokubaliana kunakoendelea nchini Burundi kuhusu uainishaji wa kisheria na kihistoria wa migogoro mbalimbali iliyoleta maafa nchini humo.

Kwa wakosoaji wa CVR, kutambua tukio moja la vurugu hakupaswi kufanyika kwa gharama ya kupuuza matukio mengine. Hasa, wanaikosoa tume hiyo kwa kushindwa kutoa kipaumbele sawa kwa maeneo ambayo yaliripotiwa kuwa na makaburi ya halaiki yenye miili ya wahanga wa kabila la Tutsi. Shutuma hizi zinachochea mashaka kuhusu ukamilifu wa uchunguzi wake na uwezo wake wa kushughulikia simulizi mbalimbali za kumbukumbu bila upendeleo.

Makaburi ya halaiki: shutuma zinazochochea kutokuaminiana

CVR pia inakabiliwa na ukosoaji kuhusiana na matokeo yake kuhusu kuwepo kwa makaburi ya halaiki katika maeneo fulani nchini Burundi. Wakosoaji wanailaumu tume hiyo kwa kutoa madai yenye utata kuhusu maeneo mahususi, huku vyama na wakazi wa maeneo hayo wakipinga hatua yake ya kutozingatia ipasavyo maeneo mengine ambapo wahanga wanaaminika kuzikwa.

Shutuma hizi lazima zichunguzwe kwa kuzingatia ushahidi uliopo kwa kila eneo husika. Hata hivyo, zinazua swali la msingi: je, uchunguzi wa tume hiyo unaweka wazi ukweli kwa kina na bila upendeleo, bila kujali utambulisho wa wahanga?

Katika nchi ambapo tafsiri za historia ya zamani bado zimefungamana sana na migawanyiko ya kijamii au makundi, uaminifu wa CVR unategemea uwezo wake wa kuandika na kuhifadhi ukweli, kuhakiki ushahidi kwa kulinganisha maelezo mbalimbali, na kueleza hadharani vigezo vinavyoongoza hitimisho lake.

Mali zilizotaifishwa: chanzo kingine cha mvutano

Kushiriki kwa CVR katika migogoro ya ardhi ni eneo jingine linalozua wasiwasi. Mwenyekiti wa tume hiyo hivi karibuni alionya kuwa watu wanaotishia wajumbe wake, wanaokataa kutoa taarifa zinazohitajika, au wanaowasilisha ushahidi wa uongo wakati wa uchunguzi watakabiliwa na hatua za kisheria.

Kulingana naye, sheria inayosimamia CVR inaweka adhabu ya kifungo cha miaka moja hadi mitatu, pamoja na faini ya kati ya faranga milioni tano na kumi za Burundi, kwa makosa fulani yanayohusiana na uchunguzi wake.

“Baadhi ya faili zina uongo mwingi,” alisema Pierre Claver Ndayicariye, akirejelea kesi ambapo watu wanadai umiliki wa mali ambazo wanajua kuwa zilitaifishwa. Alionya kuwa mashahidi watakaopatikana na hatia ya kutoa maelezo ya uongo wanaweza kushtakiwa. Mwenyekiti huyo wa TRC pia alitangaza kuwa uchunguzi kuhusu mali zilizotaifishwa ulikuwa umeanza na kwamba maamuzi ya awali yangewekwa wazi ndani ya wiki mbili. Aliwasihi wananchi kuwa waaminifu, akibainisha kuwa uongo unaweza kuchochea migogoro ndani ya familia na jamii.

Kauli hizi zimezua hisia mseto. Baadhi ya raia wanaona hatua hiyo kuwa muhimu ili kubaini ukweli na kurejesha mali kwa wamiliki wake halali. Wengine wana hofu kuwa maonyo ya kisheria yanaweza kuchukuliwa kama aina ya vitisho katika mazingira ambapo migogoro wakati mwingine huleta mgawanyiko kati ya familia, jamii, na wanufaika wa maamuzi ya awali.

FORSC ina wasiwasi hasa kuhusu athari zinazoweza kutokana na hatua fulani za tume hiyo ambazo zinaweza kudhoofisha haki za ardhi zilizotambuliwa hapo awali na Tume ya Kitaifa ya Ardhi na Mali Nyingine (CNTB) au na mahakama. Shirika hilo linatoa wito wa uwazi, kuzingatia taratibu za kisheria, na kulinda haki za pande zote zinazohusika.

Miaka mingine minne bila uhakika wa maridhiano

Ikiwa imeanzishwa chini ya Mkataba wa Amani na Maridhiano wa Arusha uliotiwa saini mwezi Agosti 2000, Tume ya Ukweli na Maridhiano (CVR) ilianzishwa mwaka 2014 ili kuchunguza machafuko yaliyotawala historia ya Burundi na kukuza maridhiano ya kitaifa. Mkataba wa Arusha ulikuwa hatua muhimu katika mchakato wa kujinasua kutoka kwenye vita vya wenyewe kwa wenyewe, ambavyo viligharimu maisha ya zaidi ya watu 300,000 kulingana na makadirio ya Umoja wa Mataifa.

Hata hivyo, zaidi ya miongo miwili tangu mkataba huo kutiwa saini, raia wa Burundi bado wamegawanyika sana kuhusu jinsi ya kutathmini mauaji ya halaiki ya mwaka 1972, machafuko ya mwaka 1993, na matukio mengine katika historia yao. Masuala yanayohusu kutambuliwa kwa waathiriwa, kubainisha uwajibikaji, na kurejesha mali yanaendelea kuchochea mivutano.

FORSC inaamini kuwa kuongezwa kwa muda wa utendaji wa CVR kunapaswa kuambatana na uhakikisho thabiti zaidi kuhusu uhuru wake, uwazi wa uchunguzi wake, na kujumuishwa kwa makundi yote ya waathiriwa. Shirika hilo linasisitiza umuhimu wa kufanya tathmini ya matokeo ya tume hiyo na kufikia hitimisho linalozingatia ukweli unaoweza kuthibitishwa. Ikiwa na miaka mingine minne mbele yake, tume hiyo italazimika kushughulikia shutuma kuhusu kutopendelea kwake na kuonyesha kuwa kazi yake inawanufaisha raia wote wa Burundi. Bila kuwepo kwa imani katika uwezo wake wa kutambua aina mbalimbali za mateso na kushughulikia migogoro ya ardhi kwa haki, kuongezwa kwa muda wake wa utendaji kuna hatari ya kuendeleza mivutano badala ya kuleta jamii karibu zaidi.