Uhaba wa Mafuta nchini Burundi: Vituo Vikavu, soko haramu lenye ustawi—nani anachochea biashara hii?

SOS Médias Burundi

Bujumbura, Agosti 8, 2026—Uhaba wa muda mrefu wa mafuta unasababisha kukwama kwa usafiri na kudhoofisha uchumi wa Burundi, huku soko haramu lenye ustawi likiendelea kusambaza mafuta kwa bei ya juu mno. Jijini Bujumbura, wakazi hupanga foleni kwa siku kadhaa nje ya vituo vya mafuta visivyo na bidhaa, wakati huohuo wafanyabiashara haramu wakitoa bidhaa hiyo hiyo umbali mfupi tu kutoka hapo. Hali hii inazua swali: ni nani hasa anayechochea soko hili mbadala?

Katika mji mkuu wa kibiashara, wafanyabiashara haramu wa mafuta sasa ni jambo la kawaida katika maeneo kadhaa ya katikati ya jiji, pembezoni mwa jiji, na kando ya barabara kuu zinazounganisha Bujumbura na maeneo ya ndani ya nchi pamoja na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

Kulingana na wateja kadhaa waliohojiwa na SOS Médias Burundi, miamala hufanyika hasa kwa njia ya simu. Agizo likishatolewa, uwasilishaji hufanyika kwa siri—wakati mwingine moja kwa moja hadi nyumbani kwa mnunuzi.

Mafuta hayo huuzwa katika vipimo vya lita 1.5, vinavyojulikana sana kama “Kinju.” Kwa baadhi ya wakazi, wafanyabiashara hawa haramu wameonekana kuwa kama vituo vya mafuta vinavyotembea.

Hali hii inajitokeza huku vituo rasmi vya mafuta vikiendelea kukabiliwa na uhaba wa bidhaa hiyo.

Pampu zisizo na mafuta na foleni ndefu

Katika mji mkuu wa kiuchumi, Bujumbura—ambao ndio moyo wa uchumi wa Burundi na makazi ya mashirika mengi ya Umoja wa Mataifa pamoja na sehemu kubwa ya utawala wa serikali kuu—mashuhuda wanaripoti kuwa hakuna kituo chochote cha mafuta kilichouza mafuta wiki hii.

Wakazi kadhaa waliliambia shirika la SOS Médias Burundi kuwa wamekuwa wakisubiri kwa siku nyingi kwenye foleni ndefu nje ya vituo vya mafuta.

“Tumekuwa tukisubiri kwenye foleni ndefu isiyoisha kwa wiki nzima sasa,” alisema mkazi mmoja.

Madereva wa mabasi, ambao wameathirika zaidi na uhaba huo, nao pia wanaonyesha kukata tamaa na kuchoshwa na hali hiyo.

“Tunaambiwa mara kwa mara kwamba tunaweza kuhudumiwa wakati wowote, lakini hilo halitokei kamwe,” walisema madereva kadhaa waliohojiwa na SOS Médias Burundi, wakielezea masikitiko yao.

Usafiri umekwama

Athari za uhaba huo zinaonekana wazi zaidi katika sekta ya usafiri wa umma.

Tangu mwishoni mwa wiki iliyopita, wakazi wa Bujumbura wamekuwa wakilazimika kusubiri kwa saa nyingi katika vituo vya mabasi katikati ya jiji na katika maeneo mbalimbali ya makazi bila kuona basi lolote likifika.

Kwa kukosekana kwa usafiri, wakazi wengi wa jiji wanatembea kwa miguu umbali mrefu ili kufika kazini au kurudi nyumbani.

Wengine wenye uwezo wa kifedha wanatumia teksi. Kwa kawaida teksi hizi hubeba abiria wanne hadi sita, huku kila mmoja akilipa takriban faranga 5,000 za Burundi.

Dereva mmoja wa teksi aliyehojiwa na SOS Médias Burundi alisema kuwa yeye mwenyewe hupata mafuta kutoka soko haramu.

Kulingana naye, lita 1.5 za mafuta kwa sasa zinauzwa kati ya faranga 22,000 na 25,000 za Burundi katika soko haramu—bei inayobadilika kila siku kulingana na upatikanaji wa bidhaa hiyo.

Kwa kulinganisha, bei rasmi ya lita moja ya petroli imepangwa kuwa faranga 4,000 za Burundi. Hivyo, lita moja na nusu inapaswa kugharimu takriban faranga 6,000 kwa bei rasmi, ikilinganishwa na hadi faranga 25,000 katika soko haramu.

Dereva huyo huyo anabainisha kuwa, siku ya Jumapili, mtungi wa mafuta ulikuwa ukiuzwa kwa bei ya kati ya faranga za Burundi 260,000 na 270,000, kulingana na muuzaji.

Mafuta hayo ya soko haramu yanatoka wapi?

Uwepo wa kiasi kikubwa cha mafuta katika soko hilo lisilo rasmi unazua maswali mengi miongoni mwa wakazi.

Je, inawezekanaje kuelezea hali ambapo wauzaji haramu wanaendelea kutoa mafuta huku vituo rasmi vya mafuta vikiwa havina hata tone la mafuta?

Suala hili ni nyeti hasa kwa sababu, kulingana na wakazi, baadhi ya wauzaji hufanya biashara zao umbali mfupi tu kutoka vituo vya mafuta ambapo foleni ndefu za magari huonekana kila siku.

Mabasi husubiri kwa saa nyingi nje ya vituo yakitarajia kupata mafuta, bila kuwa na uhakika wowote wa kuyapata.

Kwa karibu miaka sita, taifa hili dogo la Afrika Mashariki limekuwa likikabiliana na mgogoro wa mafuta ambao umesababisha madhara makubwa ya kiuchumi na kijamii. Uhaba huo unaathiri sekta ya usafirishaji, unapandisha gharama za usafiri, na kuvuruga shughuli za kibiashara.

Swali moja linabaki: mafuta yanayouzwa kwa bei ya juu mno yanatoka wapi wakati vituo rasmi mara nyingi huwa havina akiba ya mafuta?

Madai kuhusu mitandao isiyo rasmi

Kuna mtazamo ulioenea nchini Burundi kwamba maafisa wa usalama, baadhi ya viongozi wa serikali, na wafanyabiashara wanaoonekana kuwa karibu na chama tawala cha CNDD-FDD wanaweza kuhusika katika mitandao isiyo rasmi ya usambazaji na uuzaji wa mafuta.

Kulingana na madai hayo, mafuta husafirishwa kwa siri hadi Uvira—mji ulioko mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, umbali mfupi tu kutoka Bujumbura, ng’ambo ya Ziwa Tanganyika.

Wafanyabiashara haramu wanaweza kupata mafuta hayo huko na kuyarejesha Burundi ili kuyauza kwa bei ya juu zaidi kuliko viwango rasmi.

Madai haya, ambayo yanasambaa miongoni mwa baadhi ya wakazi na wachambuzi, hayakuweza kuthibitishwa kwa uhuru na SOS Médias Burundi. Kwa sasa, hakuna ushahidi unaoonyesha kuhusika kwa watu binafsi katika mitandao hiyo inayodaiwa kuwepo.

Hata hivyo, kwa wakazi wengi, uwepo wenyewe wa soko haramu lenye uwezo wa kusambaza mafuta wakati vituo rasmi havina mafuta ni jambo la kushangaza linalohitaji ufafanuzi.

Uhaba ni kiini cha ukosoaji wa utawala

Rais Évariste Ndayishimiye anataja changamoto za kupata fedha za kigeni—hasa kutokana na kusimamishwa au kupunguzwa kwa misaada ya nje—kama sababu ya matatizo ya usambazaji wa mafuta nchini.

Hata hivyo, wachunguzi wa ndani na nje wanaamini kuwa matatizo hayo yanavuka suala la ukosefu wa fedha za kigeni pekee.

Pia wanaashiria kuwepo kwa usimamizi mbovu, udhaifu katika uongozi wa uchumi, na madai ya kuwepo kwa mitandao isiyo rasmi inayojinufaisha na uhaba huo.

Kwa mtazamo wa wachunguzi hawa, hadi pale mamlaka zitakapoweka wazi chanzo cha mafuta yanayouzwa katika soko la magendo na njia yanazotumia kufika Bujumbura, mashaka kuhusu jinsi mgogoro huu unavyoshughulikiwa yataendelea kuwepo.

Wakati huo huo, foleni katika vituo vya mafuta zinazidi kuwa ndefu, gharama za usafiri zinapanda, na maelfu ya wakazi wanalazimika kutembea kwa miguu kwenda kazini.

Kwa abiria na madereva, swali linabaki palepale: ni lini uhaba huu utakwisha, na nani hatimaye ataeleza sababu ya mafuta kukosekana katika vituo rasmi huku yakiendelea kupatikana katika soko la magendo?

Wakati hali ikiwa hivyo, shughuli jijini Bujumbura na maeneo mengine ya mijini zinasonga kwa kusuasua; abiria wamechoshwa na kusubiri kwenye foleni; na mafuta—ambayo sasa ni bidhaa adimu—yanaendelea kuuzwa kwa bei ya juu kupitia njia zisizo rasmi.