Burundi: Mishahara midogo, uhaba, na wimbi la kuondoka—je, serikali inaruhusu utumishi wa umma kufa?

SOS Médias Burundi

Bujumbura, Agosti 11, 2026—Kila wiki, matangazo ya watu waliopotea yanayorushwa na Shirika la Taifa la Redio na Televisheni la Burundi (RTNB) yanaangazia hali ya kutia wasiwasi: watumishi wa umma wanaacha kazi zao ili kwenda nje ya nchi, huku wengine wakijikita katika sekta isiyo rasmi ili kujikimu kimaisha.

Nyuma ya takwimu za ukosefu wa ajira na ajira zisizokidhi mahitaji, kuna ukweli mwingine: ule wa wafanyakazi wanaoishi katika umaskini. Nchini Burundi, kuwa na shahada na kazi thabiti serikalini hakuhakikishi tena maisha bora.

Mishahara isiyotosheleza tena

Thierry N., aliyeajiriwa na taasisi kubwa mwaka jana baada ya kuhitimu shahada yake ya kwanza, anasema alikatishwa tamaa haraka.

Mshahara wake hautoshi hata kulipia kodi ya nyumba na mahitaji muhimu.

“Kuna siku napitisha bila kula kwa sababu sina uwezo wa kumudu gharama hizo,” anasema kwa uchungu. Kwake, jambo linalokatisha tamaa zaidi ni ukosefu wa hatua madhubuti za kuboresha hali ya maisha ya wafanyakazi.

“Na bado, nafanya kazi kwa bidii. Kinachokatisha tamaa zaidi ni kuona kuwa mamlaka hazijali—kwamba hakuna jitihada madhubuti za kututoa katika hali hii,” analalamika.

Kutokana na hali hii, mamlaka mara kwa mara huwahimiza watumishi wa umma kuanzisha shughuli za kuingiza kipato nje ya saa za kazi.

Hili ni suluhisho linalomwacha Yvette N. akiwa amechanganyikiwa.

“Tunatakiwa kutumia nini kuanzisha biashara hiyo? Na muhimu zaidi, lini? Tayari tunatumia saa nyingi kusubiri basi ili kufika nyumbani!” anasema kwa mshangao.

Kwenda kazini kunageuka kuwa anasa

Mjini Bujumbura—kitovu cha uchumi na utawala cha Burundi, ambacho ni makazi ya mashirika ya Umoja wa Mataifa, taasisi za serikali, na sehemu kubwa ya shughuli za kiuchumi nchini—kupanda kwa gharama za usafiri na bidhaa muhimu kunawaathiri sana wafanyakazi.

Teksi za “One One”—teksi za pamoja zilizojitokeza na kupata umaarufu wakati wa uhaba wa mafuta—hubeba abiria kadhaa katika safari moja. Kila abiria hulipa kulingana na umbali uliosafiriwa. Mfumo huu umekuwa sehemu muhimu ya usafiri wa mijini huko Bujumbura.

Hata hivyo, kutokana na kupanda kwa gharama kwa ujumla na matatizo ya upatikanaji wa mafuta, gharama za usafiri wa kwenda na kurudi kazini zinazidi kulemea mapato ya wafanyakazi.

Dynamique, mfanyakazi mwingine aliyehojiwa, anaamini kuwa kusafiri tu ndani ya mji mkuu kumekuwa changamoto kubwa.

“Siku hizi, kutoka nyumbani kunahitaji angalau faranga 10,000 za Burundi kwa ajili ya teksi za ‘One One’ pekee. Ongeza hapo kupanda kwa kasi kwa gharama za chakula… Tunaishi kama yatima. Kama hakuna kitakachobadilika, wimbi la watu kuondoka litaongezeka,” anasisitiza.

Kwa baadhi ya wafanyakazi, gharama za usafiri wa kila siku hutumia sehemu kubwa ya mishahara yao. Bajeti ya kila mwezi ya usafiri inaweza hata kuzidi mshahara wa msingi wa baadhi ya wafanyakazi.

Wakati sekta isiyo rasmi inapolipa vizuri zaidi kuliko serikali

Kutokana na hali hii, sekta isiyo rasmi inazidi kuvutia.

Samuel H. anaelezea kushuhudia changamoto za kila siku za baba yake, mtumishi wa umma jijini Bujumbura ambaye mshahara wake huisha siku chache tu baada ya kulipwa.

Kinyume chake, wanafamilia wengine wamepata chanzo chenye faida zaidi cha mapato kupitia shughuli zisizo rasmi.

“Binamu yangu husafirisha maji kwenda kwenye maeneo yenye uhaba wa mara kwa mara, na anapata kipato bora kuliko baba yangu. Baba yangu mwenyewe anakiri hilo,” anasema. Huko Gihanga, eneo la ufugaji lililoko takriban kilomita 25 kaskazini-magharibi mwa mji mkuu wa kiuchumi, sekta isiyo rasmi pia inaonekana kutoa mapato ya juu kuliko baadhi ya ajira katika sekta ya umma.

Taifa hili dogo la Afrika Mashariki—ambalo wakati mwingine huitwa “nchi yenye uhaba wa kila aina ya bidhaa”—limekuwa likikabiliana kwa miaka mingi na mgogoro wa kiuchumi unaoathiri vibaya kaya.

Uhaba wa mafuta, ambao umedumu kwa karibu miaka sita, unaambatana na uhaba wa bidhaa nyingine mbalimbali, hasa mbolea za kemikali, vinywaji, na mahitaji mengine muhimu ya kila siku. Katika nchi ambayo ukosefu wa ajira umekuwa tatizo sugu na umaskini wa kaya unazidi kuongezeka, ugumu wa maisha unawasukuma mamia ya watu kuondoka nchini kila mwezi kutafuta maisha bora zaidi.

Wengine huelekea katika nchi za ukanda huo, huku wengine wakitazama Kusini mwa Afrika au nchi za Ghuba, wakitumaini kupata ajira zitakazowawezesha kuziruzuku familia zao.

Kwa wengi, kuondoka si mpango wa siku zijazo tena; kumekuwa mkakati wa kujikimu kimaisha.

Hivyo, mgogoro wa mishahara unageuka kuwa mgogoro wa imani. Kwa watumishi wa umma na wahitimu vijana, kufanya kazi, kusoma, na kulitumikia taifa hakutoshi tena kuhakikisha maisha yenye hadhi.

Na ilihali mapato hayakwendi sambamba na gharama halisi ya maisha, huenda wito wa kutafuta wafanyakazi ukaendelea kuongezeka kwenye vyombo vya habari—ikiwa ni ishara ya utumishi wa umma unaopoteza nguvu kazi yake muhimu hatua kwa hatua.