Burundi: Watu 3,157 wameuawa, 283 hawajulikani walipo, 3,349 wamekamatwa… Ligue Iteka inailaumu serikali ya Ndayishimiye kwa kuendeleza ukandamizaji

SOS Médias Burundi

Bujumbura, Septemba 17, 2026—Watu 3,157 wameuawa, 283 wametekwa au kutoweka, visa 348 vya mateso, na ukamataji wa watu 3,349 uliofanywa kiholela. Katika ripoti inayohusu miaka sita ya utawala wa Rais Évariste Ndayishimiye, shirika la Ligue Iteka linaorodhesha madai 7,967 ya ukiukwaji wa haki za binadamu kati ya Julai 2020 na Juni 2026. Mamlaka za Burundi mara kwa mara hupinga ripoti za shirika hilo, zikilituhumu kwa nia ya kuchafua taswira ya Burundi na viongozi wake. Kwa upande wao, wanasisitiza maendeleo waliyopata katika nyanja za utulivu, maendeleo, na uboreshaji wa hali ya maisha ya wananchi.

Ripoti hiyo yenye kurasa 46 inachunguza hali ya haki za binadamu tangu Évariste Ndayishimiye aingie madarakani mwezi Juni 2020. Inachunguza ukiukwaji wa haki ya kuishi, utekaji na kutoweka kwa watu, mateso, ukamataji wa kiholela, na ukatili wa kijinsia, pamoja na uhuru wa raia, mfumo wa haki, hali ya magereza, na haki za kiuchumi na kijamii.

Watu 3,157 wameuawa

Kulingana na takwimu zilizokusanywa na Ligue Iteka, watu 3,157 waliuawa kati ya Julai 2020 na Juni 2026. Kati yao, miili 1,739 ilipatikana katika mazingira mbalimbali.

Shirika hilo pia linarekodi watu 283 waliotekwa nyara au kuripotiwa kupotea katika kipindi kinachochunguzwa. Ripoti hiyo inaorodhesha visa 348 vya mateso na waathiriwa 830 wa ukatili wa kijinsia, huku ukatili wa kingono ukichukua zaidi ya asilimia 80 ya visa hivyo.

Ligue Iteka inafafanua kuwa takwimu zake zinahusu tu visa ambavyo iliweza kuvirekodi. Hivyo, hazijumuishi rekodi kamili ya ukiukwaji wote uliofanyika Burundi katika kipindi hicho cha miaka sita, wala sio mkusanyiko wa hukumu za mahakama.

Maafisa wa polisi, mawakala wa SNR, na kundi la Imbonerakure kuhusishwa

Miongoni mwa washukiwa wakuu waliotajwa katika visa vilivyorekodiwa ni maafisa wa polisi, mawakala wa Shirika la Taifa la Ujasusi (SNR), na wanachama wa tawi la vijana la chama tawala cha CNDD-FDD, yaani Imbonerakure.

Kulingana na kisa husika, ripoti hiyo inahusisha wanachama wa vyombo vya usalama na chama tawala katika matukio yanayohusu ukamataji, utekaji nyara, mateso, na ukiukwaji mwingine wa haki za binadamu.

Matokeo haya, yaliyorekodiwa na shirika hilo, ni madai tu na hayahukumu mapema hatia ya jinai ya watu waliotajwa; maamuzi ya aina hiyo ni jukumu la mahakama zenye mamlaka husika.

Zaidi ya watu 3,300 kukamatwa

Ripoti hiyo inaorodhesha watu 3,349 waliokamatwa, ambao Ligue Iteka inawaainisha kama waliokamatwa kiholela.

Shirika hilo pia linakemea vikwazo dhidi ya uhuru wa kisiasa na kiraia, na kuelezea wasiwasi kuhusu uhuru wa mahakama pamoja na hali ya kutochukuliwa hatua kwa wahalifu (impunity) inayoendelea.

Kwa mujibu wa shirika hilo, wanachama au wafuasi wa vyama vya upinzani, watetezi wa haki za binadamu, waandishi wa habari, na watu wengine wanaoonekana kukosoa serikali, wameendelea kukabiliwa na ufuatiliaji, vitisho, kukamatwa, au kushtakiwa.

Magereza yaliyojaa kupita kiasi

Hali ya magereza pia ni mojawapo ya masuala yaliyoangaziwa katika ripoti hiyo. Mnamo Juni 2026, Burundi ilikuwa na wafungwa 12,216—pamoja na watoto wachanga 71—dhidi ya uwezo wa magereza wa kuchukua watu 4,294. Kiwango cha msongamano kilikuwa asilimia 284.49.

Kati ya idadi hiyo ya watu waliofungwa, watu 5,755 walikuwa wakisubiri kesi zao kusikilizwa, kulingana na takwimu zilizotajwa na Ligue Iteka.

Kwa shirika hilo, hali hii inaonyesha changamoto zinazoendelea kukabili mifumo ya mahakama na magereza nchini Burundi.

Uhuru wa raia chini ya shinikizo

Ligue Iteka inatathmini kuwa taasisi za Burundi zinaendelea kufanya kazi katika mazingira ya kisiasa yanayotawaliwa kwa kiasi kikubwa na CNDD-FDD, chama tawala.

Ripoti hiyo inajikita hasa katika uchaguzi wa mwaka 2025 na hali ya upinzani wa kisiasa. Pia inagusia vikwazo vilivyowekwa dhidi ya baadhi ya mashirika ya kiraia na vyombo vya habari.

Shirika hilo linaona kuwa hali ya kufunguka kwa nafasi ya kisiasa iliyoonekana mwanzoni mwa muhula wa Évariste Ndayishimiye haijapelekea mabadiliko ya kudumu katika nyanja ya kiraia.

Tathmini ya kiuchumi na kijamii

Ripoti hiyo haijajikita tu kwenye haki za kiraia na kisiasa.

Ligue Iteka pia inachunguza hali ya kiuchumi na kijamii ya wananchi. Inaangazia changamoto zinazohusiana na uwezo wa kununua bidhaa, uhaba wa bidhaa muhimu, upatikanaji wa mbolea, na hali ya maisha ya watu wanaoishi vijijini.

Pia inabainisha changamoto katika upatikanaji wa huduma za afya, elimu, chakula, na hifadhi ya jamii.

Kwa mtazamo wa shirika hilo, changamoto hizi zinachangia kuendelea kwa hali tete ya kiuchumi kwa kaya nyingi na kuwasukuma baadhi ya raia wa Burundi kutafuta fursa nje ya nchi.

Miaka sita tangu Ndayishimiye aingie madarakani

Évariste Ndayishimiye aliingia madarakani mwezi Juni 2020 kufuatia kifo cha ghafla cha mtangulizi wake, Pierre Nkurunziza. Kuingia kwake madarakani kulileta matumaini ya utawala bora, kufunguka kwa nafasi ya kisiasa, na ulinzi bora wa haki za binadamu.

Miaka sita baadaye, Ligue Iteka inaamini kuwa vitendo kadhaa vilivyokemewa hapo awali vinaendelea kushuhudiwa.

Shirika hilo linalinganisha vipindi vya utawala wa Pierre Nkurunziza na Évariste Ndayishimiye, hasa kuhusiana na mauaji, utekaji na kutoweka kwa watu, mateso, ukamataji holela, kutowajibishwa kwa wahalifu, na vikwazo dhidi ya uhuru wa raia. Linabainisha tofauti fulani katika namna madaraka yanavyotumika, huku likisisitiza kuwa mifumo iliyo nyuma ya ukiukwaji mwingi wa haki haijatoweka.

Shirika linalofanya kazi likiwa uhamishoni

Ligue Iteka, shirika la kwanza kabisa la haki za binadamu nchini Burundi, limekuwa likifanya kazi likiwa uhamishoni tangu mgogoro wa mwaka 2015, ambao ulisababishwa na uamuzi wa marehemu Rais Pierre Nkurunziza wa kugombea muhula wa tatu uliokuwa na utata.