Zambia: Mahakama yafungua mjia ya uraia kwa watoto waliozaliwa na wazazi wakimbizi

SOS Médias Burundi

Lusaka, Aprili 5, 2026 — Mahakama ya Kikatiba ya Zambia kwa kauli moja ilitoa uamuzi wa kihistoria, ukipuuza kipengele muhimu kilichowazuia wakimbizi kupata uraia wa Zambia. Uamuzi huu sasa unafungua njia kwa maelfu ya wakimbizi na watoto wanaozaliwa na wazazi wakimbizi kupata uraia na haki zinazohusiana, ikiwa ni pamoja na elimu, huduma za afya, na ajira.

Uamuzi huu unafuatia ombi lililowasilishwa na Muungano wa Uhuru wa Kiraia wa Zambia (ZCLU), ambao ulipinga vikwazo kadhaa vinavyoathiri wakimbizi na watoto wao chini ya Katiba na Sheria ya Wakimbizi. Ikiungwa mkono na Baraza la Madai ya Kimkakati Duniani (GSLC), shirika hilo lilisema kuwa masharti haya yalikiuka, miongoni mwa mambo mengine, Ibara za 266 na 37 za Katiba ya Zambia.

Kifungu cha 266 kinafafanua dhana kadhaa muhimu za kikatiba, haswa ile ya “mkazi wa kawaida.” Ufafanuzi huu ulihusisha hali ya mkazi na kuwa na kibali cha kuishi kwa mujibu wa sheria ya uhamiaji, hivyo kuwatenga wakimbizi wengi kupata uraia. Kifungu cha 37, kwa upande wake, kinazungumzia haki ya uraia wa Zambia, hasa kwa kuzaliwa na ukoo.

Katika uamuzi wa kauli moja uliotolewa wiki jana na jopo la majaji saba, Mahakama ilithibitisha kuwa kanuni za kikatiba zinazohusiana na utaifa zinatokana na kuzaliwa na ukoo.

“Waandishi wa Katiba kwa makusudi walisisitiza utaifa katika kuzaliwa na ukoo, na hivyo kuthibitisha kwamba wale waliozaliwa katika eneo hilo au wazazi wa Zambia ni, kwa haki, wanachama wa jumuiya ya kitaifa,” Mahakama ilisema.

Majaji pia walisisitiza kwamba uraia unasalia kuwa njia ya kisheria ya uraia, na kuonyesha uwazi wa nchi kwa wale wanaotaka kuunganishwa kwa muda mrefu kupitia ukaazi na utiifu kwa taifa la Zambia.

Mahakama pia iliamua kwamba ufafanuzi wa “mkazi wa kawaida” katika Kifungu cha 2 cha Sheria ya Uraia, ambao ulihitaji kibali cha kuishi kwa mujibu wa sheria ya uhamiaji, haupatani na Katiba. Kwa hiyo kifungu hiki kilibatilishwa kwa kiwango cha kutopatana huku.

Kiuhalisia, kulingana na ZCLU, hitaji hili lilikuwa kikwazo kikubwa cha kisheria kinachozuia wakimbizi wengi——-ikiwa ni pamoja na watoto waliozaliwa nchini Zambia na wakazi wa muda mrefu wasio na hadhi ya kudumu ya uhamiaji-kuwahi kupata uraia wa Zambia. Wakimbizi na watoto wao hawakustahiki ukazi wa kudumu chini ya sheria zilizopo za uhamiaji.

Shirika linachukulia uamuzi huu kama “hatua muhimu ya kwanza” kuelekea kuwezesha watu waliozaliwa nchini Zambia, ambao hawana makazi mengine, kuishi kikamilifu kwa heshima na kama wanachama wa jamii ya Zambia.

Maendeleo haya ya kisheria yamepokelewa kwa furaha na wakimbizi wengi wanaoishi nchini humo.

“Kuondoa kikwazo hiki cha kisheria ni hatua ya kwanza muhimu ya kuhakikisha kwamba watu waliozaliwa Zambia, ambao hawajui nchi nyingine, wanaweza kuwa wa nchi hii na kuishi kwa heshima,” asema mkimbizi kutoka Burundi ambaye ameishi Zambia kwa zaidi ya miaka kumi na ni baba wa watoto watatu waliozaliwa huko.

Zaidi ya uraia, uamuzi huu unapaswa kufanya iwe rahisi kwa maelfu ya watoto kutoka familia za wakimbizi kupata haki muhimu kama vile elimu, huduma za afya na ajira.

Hata hivyo, walengwa kadhaa tayari wanatarajia matatizo yanayohusiana na utekelezaji wa vitendo wa uamuzi huu wa mahakama, hasa katika ngazi ya utawala.

Kwa upande wake, Baraza la Haki za Binadamu la Zambia (ZCLU), ambalo linasifu uamuzi huo kama “ushindi kwa ubinadamu,” linaamini kuwa utakuza ushirikiano mkubwa wa wakimbizi katika jamii ya Zambia. Imeahidi kushirikiana na taasisi za serikali kusaidia utekelezaji wa uamuzi huo, haswa kupitia mageuzi ya kiutawala yaliyoundwa kuwezesha ufikiaji wa uraia.

Baraza la Madai ya Kimkakati Duniani (GSLC) pia lilisema mbele ya Mahakama kwamba sheria inayopingwa inakinzana na wajibu wa kimataifa wa Zambia, hasa kuhusu kuzuia ukosefu wa utaifa, kutobaguliwa, na kuhakikisha haki ya utaifa kwa watoto wanaozaliwa ndani ya eneo lake.

Mnamo mwaka wa 2023, Bunge la Zambia lilikataa pendekezo la marekebisho ya sheria hii, likiona kifungu kinachopingwa kuwa cha kikatiba. Mahakama ya Kikatiba sasa imetoa uamuzi wake wa mwisho, ikiona hitaji hili haliendani na katiba ya nchi.

Zambia kwa sasa inahifadhi zaidi ya wakimbizi 104,000 na waliokuwa wakimbizi. Miongoni mwao, Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Wakimbizi (UNHCR) linakadiria kuwa takriban watoto 41,000 walizaliwa nchini Zambia na wazazi wakimbizi na wanaweza kuathiriwa moja kwa moja na uamuzi huu wa kihistoria.