Burundi: Msongamano mkubwa magerezani, njaa, na ukosefu wa huduma za matibabu vinazidisha mateso ya watu wanaoshikiliwa

SOS Médias Burundi

Bujumbura, Novemba 4, 2026 — Hali ya kuzuiliwa katika magereza ya Burundi bado inatisha. Katika ripoti inayohusu kipindi cha kuanzia Julai hadi Septemba 2026, shirika la Action Chrétienne pour l’Abolition de Torture (ACAT-Burundi) linaangazia tatizo kubwa la msongamano magerezani, uhaba wa chakula, vifo vinavyohusiana na matatizo ya kiafya, pamoja na visa vya watu kuendelea kuzuiliwa kwa muda mrefu licha ya kuwepo kwa amri za mahakama za kuwaachilia huru.

Kulingana na takwimu kutoka shirika la haki za binadamu la Burundi, Ligue Iteka—zilizotajwa katika ripoti hiyo—magereza ya nchi hiyo yalikuwa na watu 12,521 waliokuwa wamezuiliwa kufikia mwishoni mwa Septemba 2026, wakati uwezo wake halisi ni nafasi 4,294 pekee. Hii inaashiria kiwango cha msongamano cha karibu 292%—karibu mara tatu ya uwezo uliokusudiwa.

Hali inatia wasiwasi hasa katika baadhi ya magereza. Gereza Kuu la Mpimba mjini Bujumbura, mji mkuu wa kiuchumi wa Burundi, lilikuwa na watu 4,226 waliokuwa wamezuiliwa, licha ya kuwa na uwezo wa kuchukua watu 800 pekee. Huko Muramvya, katikati mwa nchi, watu 771 walirekodiwa katika gereza lililoundwa kwa ajili ya watu 100. Huko Ngozi, kaskazini mwa nchi, gereza la wanaume lilikuwa na watu 1,889 waliokuwa wamezuiliwa, wakati lina nafasi 400. Gereza la Gitega, mji mkuu wa kisiasa, lilikuwa na watu 1,450 waliokuwa wamezuiliwa, licha ya uwezo wa kuchukua watu 400. Huko Rumonge, msongamano unaharakisha kuisha kwa akiba ya chakula.

Gereza Kuu la Murembwe, lililoko katika manispaa ya bandari ya Rumonge katika mkoa wa Bururi kusini-magharibi mwa Burundi, lilikuwa na wafungwa 1,489 mwezi Septemba—idadi inayozidi kwa mbali uwezo wake rasmi wa kuchukua watu 800—kulingana na takwimu kutoka Ligue Iteka.

ACAT-Burundi inaeleza kuwa msongamano huu unaharakisha kwa kiasi kikubwa kuisha kwa akiba ya chakula. Ripoti hiyo inaeleza kuwa, kwa kuzingatia mgao rasmi wa kila siku wa gramu 350 kwa kila mfungwa, tani moja ya maharagwe ingeweza kutosheleza kwa takriban siku kumi na moja katika gereza la Bururi, lakini kwa chini ya siku mbili katika gereza la Rumonge, kutokana na idadi kubwa ya wafungwa waliopo.

Ripoti hiyo pia inaeleza kuwa hifadhi ya maharagwe ilimalizika kabisa kwa siku tano katika gereza la Rumonge mwezi Agosti. Hali hii inazidisha matatizo ya upatikanaji wa chakula ambayo tayari yaliripotiwa katika gereza hilo. Mwezi Oktoba, SOS Médias Burundi iliripoti kuwa wafungwa katika gereza la Murembwe walikosa unga na kulazimika kutafuta njia zao wenyewe ili kukamilisha milo yao.

Soma pia: Burundi: Wafungwa wa Murembwe wakosa unga na kulazimika kununua mkaa kwa bei ya juu mno.

Uhaba wa chakula na vifo kumi na tano huko Muramvya

Huko Bururi, kusini mwa nchi, wafungwa walikaa siku kumi mfululizo bila maharagwe. Huko Gitega, mji mkuu wa kisiasa, uhaba huo uliendelea kwa wiki mbili. Huko Muramvya, katikati mwa nchi, wafungwa pia walikabiliwa na kipindi cha wiki mbili bila maharagwe. Huko Ngozi, kaskazini, walipata maharagwe kwa siku saba pekee katika mwezi mzima wa Septemba.

Katika baadhi ya magereza, milo ilipunguzwa na kubaki kuwa unga uliochanganywa na maji pekee. ACAT-Burundi inaamini kuwa upungufu huu wa lishe ni hatari zaidi kwa wafungwa ambao tayari wanaumwa, pamoja na wale ambao hawapati msaada wowote kutoka kwa familia zao.

Ripoti hiyo pia inaeleza kuhusu vifo kumi na tano katika gereza kuu la Muramvya, vilivyotokana na ugonjwa ambao chanzo chake hakijathibitishwa kitabibu. Dalili zilizojitokeza—ikiwemo homa kali, kuharisha, na udhaifu wa mwili—zimezua tuhuma kuwa huenda ni ugonjwa wa homa ya matumbo (typhoid). Wafungwa watatu walifariki mwezi Agosti na wengine kumi na wawili mwezi Septemba, kulingana na shirika hilo.

Kufikia tarehe 17 Septemba, wafungwa 45 walikuwa wamelazwa hospitalini, huku wengine wapatao 60 waliokuwa wagonjwa wakibaki katika seli zao. ACAT-Burundi inaamini kuwa msongamano mkubwa, uhaba wa chakula, na ukosefu wa dawa vimezidisha hali hiyo kuwa mbaya zaidi.

Tahadhari hii inafuatia mgogoro wa kiafya uliotokea hapo awali katika gereza hili. Mapema mwezi Septemba, SOS Médias Burundi iliripoti vifo vya wafungwa watatu na mlipuko wa ugonjwa ulioathiri makumi ya wafungwa wengine. Wakati huo, uongozi wa gereza—kufuatia uingiliaji kati wa maafisa wa Wizara ya Afya—ulieleza kuwa hali hiyo ilisababishwa na malaria.

Ripoti ya ACAT-Burundi pia inaangazia vifo viwili vinavyohusishwa na changamoto za kupata huduma za matibabu. Katika Gereza Kuu la Mpimba, Apollinaire Ahishakiye, mfungwa aliyekuwa na ugonjwa wa kisukari, alifariki dunia tarehe 8 Agosti 2026, baada ya maombi kadhaa ya kuhamishiwa katika hospitali ya nje kukataliwa, kulingana na taarifa zilizokusanywa na waangalizi wa shirika hilo.

Huko Ngozi, kaskazini mwa nchi, mfungwa anayetambulika kwa jina la Bwayeye alifariki dunia tarehe 25 Septemba wakati akipelekwa hospitalini. Ripoti hiyo inaeleza kuwa kituo cha matibabu cha gereza hakikuwa na dawa muhimu zilizohitajika ili kuimarisha hali yake kabla ya kuhamishwa.

Shirika hilo pia linakemea changamoto za kupata dawa katika vituo mbalimbali, likieleza kuwa hii inatokana kwa kiasi fulani na kutotolewa kwa utaratibu thabiti kwa fedha za bajeti zilizotengwa kwa ajili ya huduma za afya.

Wafungwa wanaoshikiliwa gerezani licha ya maamuzi ya mahakama

Mbali na hali ya mazingira ya gereza, ACAT-Burundi inaashiria kasoro katika utekelezaji wa maamuzi ya mahakama. Hasa, inataja visa vya watu wanaoendelea kushikiliwa gerezani licha ya kuachiwa huru na mahakama au kumaliza kutumikia vifungo vyao.

Huko Ngozi, mfungwa anayetambulika kwa herufi za mwanzo MC, anaripotiwa kuendelea kushikiliwa gerezani hata baada ya kumaliza kutumikia kifungo chake chote. Kulingana na ripoti hiyo, uongozi wa gereza ulihalalisha uamuzi huo kwa kurejea maelekezo yaliyotoka kwa “mamlaka za juu.” Huko Ruyigi, mashariki mwa Burundi, watu watatu—wanaotambulika kwa herufi za mwanzo AE na EB, pamoja na cheo cha Luteni wa Pili (EN)—wanaendelea kushikiliwa, licha ya kuripotiwa kuwa tayari wamemaliza kutumikia vifungo vyao.

Huko Muramvya, wafungwa wawili, R.H. na F.N.—ambao kuachiwa kwao kulipendekezwa katika ripoti iliyopita ya mwezi Juni 2026—waliendelea kubaki gerezani katika kipindi kinachozungumziwa. Shirika hilo pia linaangazia kisa cha Franck Mananzigamira, aliyefariki dunia mwezi Agosti baada ya kukaa gerezani kwa miaka mitano, licha ya kuripotiwa kuwa aliachiwa huru na mamlaka zote za kimahakama.

Ripoti hiyo pia inaangazia athari kubwa za kuzuiliwa kwa watu kabla ya kesi zao kusikilizwa. Kufikia mwisho wa mwezi Septemba, watu waliokuwa wakisubiri kesi zao kusikilizwa walifikia asilimia 49.99 ya idadi ya wafungwa nchini—karibu nusu ya watu wote waliokuwa kizuizini.

Utoaji mdogo wa wafungwa ikilinganishwa na idadi ya watu wapya wanaoingizwa gerezani

Shirika la ACAT-Burundi linaripoti kuwa shughuli za kuwaachilia wafungwa zilifanyika katika baadhi ya magereza katika kipindi hicho cha robo mwaka. Timu zake zilirekodi kuachiliwa kwa watu wasiopungua 363 katika maeneo ya Ngozi, Ruyigi, na Muramvya, hasa katika mwezi Septemba.

Huko Ngozi, zaidi ya wafungwa 200 ambao walikuwa wametumikia angalau robo ya vifungo vyao waliachiliwa. Huko Ruyigi, karibu watu 100 waliachiliwa, wakiwemo watu waliokuwa wakisubiri kesi zao, watu waliomaliza vifungo vyao, na wafungwa wenye matatizo ya afya ya akili. Huko Muramvya, watu 63 waliokuwa wakikabiliwa na mashtaka ya makosa madogo waliachiliwa mnamo tarehe 23 Septemba, ikiwa ni sehemu ya jitihada za kupunguza msongamano magerezani.

Hata hivyo, hatua hizi hazijasababisha kupungua kwa kiasi kikubwa kwa msongamano huo. Kulingana na takwimu zilizotajwa katika ripoti hiyo, idadi ya watu magerezani iliongezeka kutoka wafungwa 12,216 mwezi Juni hadi 12,521 mwezi Septemba.

Shirika hilo linasisitiza kuwa ili kupunguza idadi ya watu magerezani, inahitajika, miongoni mwa mambo mengine, kupunguza matumizi ya kuzuia watu kabla ya kesi, kuharakisha usikilizaji wa kesi mahakamani, na kuhakikisha kuwa amri za kuachiliwa kwa wafungwa zinatekelezwa ipasavyo.

Pia linapendekeza kuwa mamlaka zihakikishe upatikanaji wa mara kwa mara wa chakula na dawa magerezani, kuboresha upatikanaji wa maji na huduma za usafi wa mazingira, na kuanzisha uchunguzi huru kuhusu vifo vilivyotokea wakiwa kizuizini. Ripoti hiyo, iliyochapishwa mwezi Oktoba 2026, inatokana na taarifa zilizokusanywa na waangalizi wa ACAT-Burundi kati ya mwezi Julai na Septemba katika magereza ya Bururi, Gitega, Muramvya, Ngozi, Ruyigi, Rumonge, na Mpimba. Shirika hilo linaeleza kuwa data zake za nyanjani zimeongezewa nguvu na takwimu za kitaifa kutoka kwa shirika la Ligue Iteka, na kwamba baadhi ya taarifa ni makadirio tu kutokana na changamoto za kupata fursa ya kuingia katika taasisi hizo za kurekebisha tabia.

…….

Wafungwa wanazungumza katika makundi madogo ndani ya gereza kuu la Bujumbura, linalojulikana kama Mpimba. Katika ripoti inayohusu kipindi cha kuanzia Julai hadi Septemba 2026, shirika la Burundi la ACAT-Burundi linakemea msongamano mkubwa, uhaba wa chakula, na ukosefu wa huduma za matibabu katika magereza ya nchi hiyo. (SOS Médias Burundi)