Watu waliofukuzwa kutoka Marekani: Ndayishimiye akubali kupokea watu hao huku Burundi ikikabiliwa na migogoro yake yenyewe

SOS Médias Burundi

Bujumbura, Oktoba 8, 2026 — Burundi tayari imepokea watu kumi na wawili waliofukuzwa kutoka Marekani, wakati ambapo nchi hiyo inakabiliwa na matatizo makubwa ya kiuchumi, msongamano mkubwa wa wafungwa magerezani, na uhaba wa mara kwa mara wa mahitaji muhimu. Katika ripoti iliyotolewa Alhamisi, shirika la Human Rights Watch (HRW) linaonya kuhusu hatari zinazohusiana na kuhamishia raia wa nchi nyingine katika mataifa mbalimbali ya Afrika na kukosoa ukosefu wa hatua za kulinda haki zao. Licha ya wasiwasi huo, Rais Évariste Ndayishimiye anasisitiza kuwa Burundi bado iko tayari kupokea watu wengine zaidi watakaofukuzwa na Washington.

Ripoti ya Human Rights Watch inaelezea kuhusu kufukuzwa kwa watu ambao hawakurudishwa katika nchi zao za asili bali walihamishiwa katika mataifa ya Afrika ambayo huenda hawana uhusiano nayo. Kulingana na shirika hilo, zaidi ya watu 500 walitumwa katika nchi za Afrika kati ya Januari 2025 na Agosti 2026.

HRW inasema kuwa iliwahoji watu 24 waliohamishiwa katika nchi sita za Afrika. Baadhi yao waliripoti kufungwa pingu mikononi au miguuni wakati wa safari, kupata taarifa chache kuhusu mahali walipokuwa wakipelekwa, na kukabiliwa na mazingira magumu walipowasili. Shirika hilo linaonya hasa kuhusu hatari ya kuzuiliwa kiholela, kutendewa vibaya, na kuhamishiwa baadaye katika nchi ambazo watu hao wanaweza kukabiliwa na mateso au unyanyasaji.

Watu kumi na wawili tayari wamewasili

Kwa hivyo, Burundi si tena mahali panapoweza kutumika tu kupokea watu waliofukuzwa kutoka Marekani; tayari imeshawapokea. Kulingana na Human Rights Watch, watu kumi na wawili—wanaume kumi na mmoja na mwanamke mmoja kutoka Angola, Kamerun, Mauritania, na Sudan—walihamishiwa Burundi kutoka Marekani kwa ndege iliyowasili tarehe 27 Agosti 2026.

Mazungumzo kati ya Gitega na Washington yalianza mnamo Desemba 2025. Mnamo Februari 2026, Wizara ya Mambo ya Nje ya Burundi ilikuwa imeeleza kuwa watu hao wangehudumiwa kwa kuzingatia wajibu wa kimataifa wa Burundi na kwamba nchi hiyo haikutaka kupokea watu waliofanya uhalifu wa kikatili.

Suala hilo limeibuka tena hivi karibuni katika hafla ya hadhara iliyofanyika Septemba 29 huko Ngozi, katika mkoa wa Butanyerera kaskazini mwa Burundi. Waandishi wa habari walimuuliza Nancy Ninette Mutoni, msemaji wa Rais Évariste Ndayishimiye, iwapo Burundi itaendelea kuwapokea watu wanaorejeshwa kutoka Marekani.

Alithibitisha utayari wa Burundi kufanya hivyo, huku akisisitiza kuwa watu hao hawapaswi kuwa na kesi za jinai zinazowakabili.

“Mchakato huo unaendelea kwa sasa,” msemaji huyo alisema, bila kutaja idadi kamili ya watu wanaoweza kuwasili au wakati watakapowasili. Ripoti kutoka shirika la habari la Associated Press pia zinaonyesha kuwa mamlaka za Burundi hazikuwa zimetoa ratiba kamili au idadi ya mwisho ya watu watakaopokelewa.

Kulingana na afisa wa Wizara ya Sheria, watu hao wanaohamishwa watapokelewa na kuwekwa katika kituo kilichopo Gitega, mji mkuu wa kisiasa wa Burundi.

“Lakini ni watu wachache sana waliofahamishwa kuhusu kuwasili kwao,” chanzo hicho kilisema.

Ukosefu huu wa mawasiliano unazua maswali kuhusu masharti ya uhamisho huo na jinsi watu hao watakavyohudumiwa nchini Burundi.

Burundi itafaidika na nini?

Swali jingine linalozua maslahi linahusu faida au makubaliano maalum yanayoweza kupatikana kutokana na mpango huu na Washington.

Alipoulizwa ni nini Burundi inaweza kupata kama malipo, Nancy Ninette Mutoni alipinga dhana ya ushirikiano unaotegemea tu faida za kimwili. Badala yake, alisisitiza utamaduni wa nchi hiyo wa ukarimu kwa watu wenye uhitaji.

Alidokeza kuwa mpango huu unaweza pia kusaidia kuimarisha uhusiano wa Burundi na mataifa mengine.

“Nchi inatanguliza amani, pamoja na kuongeza idadi ya marafiki wema na kujenga uhusiano mwema,” alisema. Msemaji huyo wa rais pia alijaribu kuwahakikishia wananchi kuhusu wasiwasi uliojitokeza nchini, akisema kuwa uamuzi huo haupaswi kuleta matatizo kwa Burundi.

Rais Évariste Ndayishimiye mwenyewe alithibitisha kuwepo kwa ushirikiano na Washington wakati wa mahojiano na kituo cha habari cha France 24 mwishoni mwa mwezi wa Septemba, pembezoni mwa kikao cha 81 cha Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa jijini New York.

Burundi ni miongoni mwa nchi kadhaa za Afrika

Burundi si nchi pekee ya Afrika iliyokubali kupokea watu waliofukuzwa kutoka Marekani.

Shirika la Human Rights Watch linasema kuwa Washington imefanya mazungumzo au kufikia makubaliano na nchi kadhaa barani humo, zikiwemo Angola, Benin, Burundi, Cameroon, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Guinea ya Ikweta, Eswatini, Ghana, Liberia, Libya, Rwanda, Sierra Leone, Sudan Kusini, na Uganda.

Kulingana na HRW, watu 536 walihamishiwa katika nchi za Afrika kati ya tarehe 20 Januari 2025 na 5 Agosti 2026, kwa mujibu wa takwimu kutoka kwa Idara ya Utekelezaji wa Sheria za Uhamiaji na Forodha (ICE), ambayo ni wakala wa serikali ya shirikisho ya Marekani inayohusika na kutekeleza sheria za uhamiaji na forodha.

Shirika hilo linadai kuwa baadhi ya watu waliotumwa Eswatini, Ghana, na Sudan Kusini walizuiliwa kiholela au kutendewa vibaya. Pia linaripoti kuwa baadhi ya watu waliohamishiwa Cameroon, Guinea ya Ikweta, na Ghana baadaye walirudishwa katika nchi zao za asili, ambako inadaiwa walikabiliwa na hatari ya mateso au unyanyasaji.

Kwa mtazamo wa Human Rights Watch, vitendo hivi vinazua maswali kuhusu kanuni ya kutorejesha watu katika nchi zenye hatari (kanuni ya kutofukuzwa*), ambayo inakataza kumrudisha mtu katika nchi ambako anaweza kukabiliwa na mateso au unyanyasaji.

Shirika hilo linazitaka serikali husika za Afrika kusitisha au kufuta makubaliano hayo na linataka kuwepo kwa uwazi zaidi kuhusu masharti ya uhamisho na utunzaji wa watu hao baadaye. Burundi tayari inakabiliwa na changamoto kubwa

Hatua ya kupokea watu waliofukuzwa inakuja wakati ambapo nchi hiyo tayari inahangaika kukidhi mahitaji ya wananchi wanaokabiliwa na matatizo makubwa ya kiuchumi na kijamii.

Uhaba wa mafuta, ambao umedumu kwa miaka kadhaa, unaendelea kuvuruga shughuli za usafirishaji na uchumi. Changamoto za upatikanaji wa mafuta pia huathiri maisha ya kila siku ya kaya na kuchangia kupanda kwa bei ya bidhaa na huduma nyingi. Aidha, shirika la Human Rights Watch linaelezea hali ya uchumi inayokabiliwa na mfumuko mkubwa wa bei, uhaba wa mafuta, na ugumu wa kupata fedha za kigeni.

Hali hii inazidishwa na shinikizo kubwa linaloukabili mfumo wa magereza.

Kufikia tarehe 31 Julai 2026, magereza kumi na moja ya Burundi yalikuwa na wafungwa 12,228 dhidi ya uwezo rasmi wa kuchukua watu 4,294—kiwango cha msongamano cha asilimia 284.8, kulingana na takwimu kutoka Siku ya wafungwa.

Msongamano huu ni tatizo la muda mrefu. Ripoti ya shirika la ACAT-Burundi ilionyesha kuwepo kwa wafungwa 12,749 kufikia tarehe 31 Desemba 2025, dhidi ya uwezo uleule rasmi wa nafasi 4,294.

Burundi pia inakabiliwa na changamoto katika upatikanaji wa huduma muhimu na ina mahitaji makubwa katika nyanja za ajira, huduma za afya, elimu, na hifadhi ya jamii.

Katika muktadha huu, uamuzi wa kuwapokea watu wanaorejeshwa nchini na Marekani unazua swali rahisi: ni uwezo gani wa ziada ambao Burundi inakusudia kuandaa ili kuwapa makazi na kuwahudumia?

Mamlaka bado hazijaweka wazi bajeti iliyotengwa kwa ajili ya kuwahudumia, muda watakaokaa, hadhi yao halisi ya kisheria, au masharti yatakayowawezesha kupata huduma muhimu.

Ahadi zisizo na uhakika

Kwa mamlaka za Burundi, operesheni hii inawasilishwa kama ishara ya ukarimu na fursa ya kuimarisha uhusiano na Washington pamoja na washirika wengine.

Hata hivyo, kwa watetezi wa haki za binadamu, suala kuu la wasiwasi ni ahadi na hakikisho zinazotolewa kwa watu hao wanaohamishwa.

Ukweli kwamba watu hawa si raia asilia wa Burundi pia unazua maswali kuhusu hatima yao. Je, watakuwa huru kuzunguka? Je, wataweza kufanya kazi? Je, watapata huduma za afya na huduma nyingine muhimu? Nini kitatokea iwapo watakataa kurejea katika nchi zao za asili?

Haya yote ni maswali ambayo mamlaka za Burundi bado hazijatoa majibu ya kina kwa umma.

Kukiwa na watu kumi na wawili ambao tayari wamehamishiwa Burundi na uwezekano wa kuwasili kwa wengine zaidi, ushirikiano kati ya Gitega na Washington unaiweka serikali ya Évariste Ndayishimiye katika changamoto ya pande mbili: kupata manufaa ya kidiplomasia inayoyatafuta huku ikizingatia haki za watu wanaopokelewa.

Hali hii inajitokeza katika nchi ambayo tayari inakabiliwa na matatizo makubwa ya kiuchumi, uhaba sugu wa mafuta, na msongamano mkubwa wa wafungwa magerezani.