Burundi: Mgogoro wa mbolea ya FOMI waacha wakulima katika hali ya njaa na kutishia mavuno

SOS Médias Burundi

Bujumbura, Oktoba 27, 2026 — Nchini Burundi, kuchelewa kwa usambazaji wa mbolea kutoka kampuni ya Fertilisants Organo-Minéraux Industries (FOMI), pamoja na upungufu wa kiasi cha mbolea na ugumu wa kupata marejesho ya fedha kwa ajili ya bidhaa ambazo hazikuwasilishwa, kumewaacha wakulima katika hali ya kutokuwa na uhakika. Wakati msimu wa kilimo wa “A” ukiwa tayari umeanza na mvua zikiwezesha upandaji, wakulima wengi wanalazimika kupanda mbegu zao bila mbolea—huku bei za vyakula zikizidi kupanda na kuwa ngumu kumudu kwa kaya nyingi. Mgogoro huu unazua hofu ya kupungua kwa mavuno na kuzidi kuwa mbaya kwa uhaba wa chakula.

Wakulima wazuia barabara huko Matongo

Siku ya Jumatatu, Oktoba 26, wakulima katika manispaa ya Matongo, iliyoko katika mkoa wa Butanyerera kaskazini mwa Burundi, waliandamana kwenye barabara ya Bukeye-Kayanza. Mgogoro huo ulitokana na sharti la watu wawili wanaopokea mbolea kulazimika kugawana mfuko mmoja wa kilo 25—kiasi ambacho wakulima waliona hakitoshi.

Shughuli za usafiri zilianza tena majira ya saa 8:00 mchana (2:00 p.m.) kufuatia kuwasili kwa lori la kampuni ya Fertilisants Organo-Minéraux Industries (FOMI), kampuni inayoendesha kiwanda pekee cha kuzalisha mbolea ya mchanganyiko wa kikaboni na madini nchini Burundi. Kuwasili kwa lori hilo kulifungua mlango wa majadiliano kwa lengo la kutatua mgogoro huo.

Gavana wa Butanyerera, Gaspard Segasago, alithibitisha kutokea kwa maandamano hayo na kuwasihi wakulima kuwa watulivu. Tukio hili linaonyesha mvutano unaochochewa na ugumu wa kupata mbolea katika kipindi ambacho shughuli za upandaji zimekwisha anza.

Huko Musasa, upandaji unaanza bila mbolea

Katika eneo la Musasa—lililoko katika komyuni ya Kiremba, mkoa wa Butanyerera—mvua zimeshaanza kunyesha, lakini mbolea zilizoagizwa na wakulima wengi bado hazijafika. Kwa kuwa hawawezi kusubiri tena, baadhi yao wameamua kuanza kupanda bila mbolea hizo.

Kwenye kilima cha Ruhata, mkulima mmoja anaeleza kuwa udongo umepoteza rutuba na unahitaji mbolea za viwandani pamoja na mbolea za asili ili kupata mavuno mazuri. Wakulima wengine wanakabiliwa na chaguo gumu: kupanda bila mbolea na kuhatarisha kupata mavuno duni, au kusubiri mbolea hizo zifike na kuhatarisha kupitwa na wakati mwafaka wa kupanda.

Kwa wakulima hawa, kusubiri mbolea kunaweza kuchelewesha upandaji, huku kuendelea na shughuli hiyo bila mbolea kunaweza kuhatarisha mavuno.

Wakimbizi kutoka Kongo wanaoishi katika kambi ya Musasa nao wameathirika. Mkimbizi mmoja anasema hawana mifugo ya kutoa mbolea ya asili, hivyo wanalazimika kununua mbolea ya mboji kwa kiasi kidogo. Kwa wale wanaolima kwenye ardhi ya kukodi, kupanda bila mbolea kunamaanisha kuwekeza katika mavuno yasiyo na uhakika.

Wakazi wanasubiri mbolea za FOMI katika kituo cha usambazaji huko Bubanza, magharibi mwa Burundi, mnamo Oktoba 2026, huku kiasi kilichopo kikiwa hakitoshi. (SOS Médias Burundi)

Maafisa wa eneo hilo wanakiri kuwepo kwa ucheleweshaji huo, wakieleza kuwa kiasi kilichopatikana ni kidogo sana ikilinganishwa na mahitaji halisi, jambo linalowalazimisha kugawanya rasilimali hiyo haba kwa idadi kubwa ya watu.

Huko Bubanza, uhaba huo unachochea soko haramu

Katika eneo la Bubanza, mkoa wa Bujumbura, magharibi mwa Burundi, wakulima wanalalamikia uhaba wa mbolea inayosambazwa, pamoja na ugumu wa kupata bidhaa ambazo tayari wamelipia. Baadhi yao wanaripoti kuwa wanapokea sehemu ndogo tu ya kile walichoagiza, bila uhakika wowote kama kiasi kilichosalia kitawafikia.

Hali hii imetoa mwanya kwa wafanyabiashara wa soko haramu, ambapo bei ni kubwa zaidi kuliko bei zilizopunguzwa kwa ruzuku. Kulingana na wakulima, kilo moja ya mbolea ya ‘urea’—ambayo kisheria inauzwa kwa bei ya zaidi kidogo ya faranga 1,300 za Burundi—inaweza kuuzwa kwa zaidi ya faranga 10,000 katika soko hilo haramu.

Zaidi ya hayo, baadhi ya wakulima wanaripoti kwamba bado wanasubiri kurejeshewa pesa kwa ajili ya malipo yaliyofanywa wakati wa misimu iliyopita ya kilimo. Ucheleweshaji huu unazuia uwezo wao wa kununua pembejeo zinazohitajika kwa msimu huu.

Huko Burunga, mchakato wa kurejesha unazidi kuwa mgumu.

Katika jimbo la Burunga, lililoko kusini mwa nchi, wakulima kutoka Rumonge, Bururi, na Matana wameelezea wasiwasi kuhusu ugumu wanaokabiliana nao katika kurejesha pesa zilizolipwa kwa mbolea ambazo hazikuwasilishwa wakati wa misimu iliyopita ya kilimo.

Benki ya Kilimo ya Jumuiya ya Burundi (BCAB) inawajibika kusimamia fedha zinazohusiana na ununuzi wa pembejeo za kilimo. Hata hivyo, ukosefu wa matawi ya ndani huko Bururi na Matana unawalazimisha baadhi ya wakulima kusafiri hadi Rumonge kushughulikia masuala haya, na hivyo kusababisha gharama za ziada za usafiri.

Wakulima pia wanaelezea wasiwasi kwamba huenda wasipokee pesa zao ndani ya muda uliotarajiwa. Wengine wangependelea kupokea mbolea walizolipa awali badala ya kurejeshewa pesa, wakibainisha kuwa pesa wanazoweza kupata zinaweza zisitoshe kununua kiasi sawa sokoni.

Maafisa wa polisi wanasimamia usambazaji wa mbolea za kemikali katika kituo cha mauzo huko Bubanza, magharibi mwa Burundi, mnamo Julai 2022. Uhaba na kasoro katika usambazaji wa mbolea vinaendelea kuwaathiri wakulima na kutishia mavuno. (SOS Médias Burundi)

Changamoto zinaenea zaidi ya masuala yanayohusiana na usafiri. Baadhi ya wanufaika wanasema kwamba walifanya malipo kupitia maafisa wa eneo hilo bila kupokea risiti iliyoandikwa, jambo ambalo linaibua maswali kuhusu ufuatiliaji wa miamala hii.

Huko Burunga, familia zinaripoti kwamba bei za chakula—hasa za maharagwe na mchele—zimekuwa haziwezi kumudu. Vyakula hivi viwili vikuu vina jukumu muhimu katika lishe ya kila siku, hata kwa watumishi wa umma, ambao mapato yao pia yana shinikizo kutokana na kupanda kwa gharama ya maisha.

Vifaa vilivyo hatarini kubaki kwenye ghala.

Katika maeneo kadhaa ndani ya Burunga, kuna hatari kwamba akiba ya mbolea itabaki ghalani, kwani wakulima wanaripoti ama kutopata taarifa za kutosha kuhusu taratibu za usambazaji, au kushindwa kumudu gharama za pembejeo hizo.

Kulingana na vyanzo vya ndani, kiasi kilichotumwa na kampuni ya FOMI kilihesabiwa kwa kuzingatia takwimu za misimu iliyopita. Hata hivyo, wakulima wengi hawajajisajili kwa ajili ya msimu huu, kwa sababu walitarajia kuwa madai yao ya malipo ambayo hayajalipwa kutoka misimu iliyopita yangetatuliwa kwa kupewa mbolea.

Hali hii inazua hofu kwamba mbolea hiyo inaweza hatimaye kurudishwa kwenye maghala katika mikoa ya zamani ya Makamba, Rutana, Bururi, na Rumonge—licha ya kwamba bado kuna uhitaji mkubwa wa mbolea mashambani.

Kiasi kisichobadilika, bila kujali ukubwa wa eneo linalolimwa

Pia kumekuwa na malalamiko kuhusu mchakato wa usambazaji. Wakulima wamekosoa uamuzi wa kutoa kiasi kisichobadilika—kilogramu 16 za mbolea ya “FOMI Imbura”—bila kujali ukubwa wa ardhi inayolimwa.

Kwa kaya zinazolima vipande kadhaa vya ardhi, kiasi hiki kinachukuliwa kuwa hakitoshi kabisa. Wakulima wanahoji kuwa kiasi hicho hakikidhi mahitaji ya mashamba yao na kinaweza kusababisha kupungua kwa mavuno, hasa ikizingatiwa kuwa msimu wa kilimo wa “A” tayari umeanza.

Mgogoro huu unajitokeza wakati serikali ikijaribu kushughulikia uhaba wa muda mrefu wa bidhaa mbalimbali. Wizara yenye dhamana ya kilimo imeongeza muda wa mwisho wa kulipa salio la gharama za mbolea kwa ajili ya msimu wa kilimo wa “A” wa mwaka wa kilimo 2026–2027. Aidha, imetangaza kuwa wakulima, vyama, na ushirika wanaweza kuruhusiwa kuingiza aina fulani za mbolea za madini, kwa sharti la kupata idhini mapema.

Kampuni ya FOMI, ambayo inaendesha kiwanda pekee nchini cha kuzalisha mbolea mchanganyiko (organo-mineral), inakabiliwa na changamoto ya kukidhi mahitaji yaliyopo. Ugumu wa kupata fedha za kigeni zinazohitajika kuagiza malighafi ni miongoni mwa sababu zinazotajwa kusababisha uhaba wa mbolea.

Burundi, “nchi ya uhaba”

Mgogoro huu wa mbolea unaongezeka kwenye orodha ndefu ya uhaba wa bidhaa unaoikabili nchi hii ndogo ya Afrika Mashariki. Uhaba wa mafuta, ambao umedumu kwa karibu miaka sita, unachukuliwa kuwa mmoja wa changamoto kubwa zaidi. Matatizo katika upatikanaji wa bidhaa pia yanaathiri nyanja nyingine za maisha ya kila siku na kulemea shughuli za kiuchumi.

Kutokana na mlundikano wa matatizo haya, baadhi ya wadau sasa wanaielezea Burundi kama “nchi ya uhaba”—maneno yanayoakisi kuchoshwa kwao na kukatizwa mara kwa mara kwa usambazaji wa bidhaa, pamoja na athari ambazo hali hii inaleta kwa kaya.

Kwa wakulima, kipaumbele cha haraka ni kupata mbolea wakati shughuli za upandaji zikiendelea, na pia kurejeshewa fedha walizolipa kwa ajili ya oda ambazo hazikutimizwa. Ikiwa hakutakuwa na uboreshaji wa haraka katika usambazaji, ucheleweshaji huu na uhaba wa bidhaa unaweza kuathiri uzalishaji wa kilimo na kuzidisha changamoto zinazohusiana na chakula katika miezi ijayo.

……..

Wakazi wa Matongo walifunga barabara ya Bukeye-Kayanza mnamo tarehe 26 Oktoba 2026, ili kupinga ugawaji usio wa kutosha wa mbolea za FOMI, katika kipindi ambacho shughuli za kupanda kwa ajili ya msimu wa kilimo wa ‘A’ zimeshaanza. (DR/SOS Médias Burundi)